മെറ്റാകൊഗ്നിഷ്യൻ്റെ അകവഴികളും സൂപ്പർ മനുഷ്യനും

മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി ചിന്തിക്കാനുള്ള കഴിവാണ്. എന്നാൽ ആ ചിന്തകളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാനോ, അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാനും മെച്ചപ്പെടുത്താനും സാധിച്ചാലോ? അവിടെയാണ് നാം കേവലം ചിന്തിക്കുന്ന മൃഗത്തിൽ നിന്ന് സ്വന്തം തലച്ചോറിന്റെ ഡ്രൈവിംഗ് സീറ്റിലിരിക്കുന്ന ഒരു സൂപ്പർ ഹ്യൂമനായി മാറുന്നത്. ഈ കഴിവിനെയാണ് മനഃശാസ്ത്രജ്ഞർ മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ അഥവാ അധിബോധം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ, സ്വന്തം ചിന്താപ്രക്രിയയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും നിയന്ത്രണവുമാണിത്. ഈ വൈദഗ്ദ്ധ്യം, നമ്മുടെ ചിന്തകൾക്ക് പുറത്തുകടക്കാനും, ചിന്തകൾക്ക് എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് നിരീക്ഷിക്കാനും, അടുത്തതായി എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് തീരുമാനിക്കാനും നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു. 

പരമ്പരാഗതമായ ബുദ്ധിശക്തി നാം എന്ത് അറിയുന്നു എന്ന് അളക്കുമ്പോൾ, മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ ആ അറിവിനെ എങ്ങനെ ഉപയോഗിക്കുന്നു എന്ന് കണ്ടെത്തുന്നു. നമുക്ക് ഒരു കാര്യം മനസ്സിലായിട്ടില്ലെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നത് ഈ കഴിവ് കൊണ്ടാണ്. ഒരു പ്രശ്നത്തിന് നടുവിൽ വെച്ച് നാം തന്ത്രങ്ങൾ മാറ്റുന്നത് ഇത് മൂലമാണ്. പെട്ടെന്ന് പ്രതികരിക്കുന്നതിന് പകരം നാം ഒന്നു നിർത്തി, ആലോചിക്കുന്നത് ഇതിന്റെ ഫലമാണ്. ന്യൂറോ ശാസ്ത്രജ്ഞർ ഈ കഴിവിനെ തലച്ചോറിലെ എക്സിക്യൂട്ടീവ് ശൃംഖലകളുമായി, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സുമായി (Prefrontal Cortex) ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗം ഒരു കമാൻഡ് സെന്റർ പോലെ പ്രവർത്തിക്കുകയും, നമ്മുടെ പ്രകടനം നിരീക്ഷിക്കുകയും, തെറ്റുകൾ തിരുത്തുകയും, തീരുമാനങ്ങൾക്ക് മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ഭാഗം സജീവമാകുമ്പോൾ, നമ്മൾ ചിന്തിക്കുകയല്ല, മറിച്ച് നമ്മുടെ ചിന്തയുടെ മേൽനോട്ടം വഹിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ എന്ന പദം ആദ്യമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത് 1970-കളിൽ അമേരിക്കൻ വികസന മനഃശാസ്ത്രജ്ഞനായ ജോൺ എച്ച്. ഫ്ലാവൽ (John H. Flavell) ആണ്. കുട്ടികളുടെ ഓർമ്മശക്തിയെയും അവർ വിവരങ്ങൾ എങ്ങനെ ശേഖരിക്കുന്നുവെന്നതിനെയും കുറിച്ച് അദ്ദേഹം നടത്തിയ പഠനങ്ങളാണ് ഈ ആശയത്തിന് അടിത്തറയിട്ടത്. അറിവിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് (Knowledge about knowledge) എന്നാണ് ഫ്ലാവൽ ഇതിനെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്. എന്നാൽ ഇതിന് മുൻപേ തന്നെ പ്രശസ്ത ചിന്തകനായ ജോൺ ഡ്യൂയി അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാണ് പഠനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത് എന്ന് നിരീക്ഷിച്ചിരുന്നു. സോക്രട്ടീസിന്റെ ‘എനിക്കൊന്നുമറിയില്ല എന്ന് എനിക്കറിയാം’ എന്ന വിഖ്യാതമായ പ്രസ്താവനയിലും മെറ്റാകോഗ്നിഷന്റെ പ്രാഥമിക രൂപം നമുക്ക് കാണാൻ സാധിക്കും.

തന്റെ ചിന്തകളെയും വികാരങ്ങളെയും വിട്ടുനിന്ന് നിരീക്ഷിക്കുന്ന ‘സാക്ഷി’ (The Witness) എന്ന സങ്കല്പം അധിബോധത്തിന്റെതന്നെ വശമാണ്. ചിന്തകൾ വരികയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ അവയെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന ബോധം മാറ്റമില്ലാതെ തുടരുന്നു. ‘ഞാൻ എന്റെ ചിന്തകളല്ല, മറിച്ച് ചിന്തകളെ അറിയുന്നവനാണ്’ എന്ന തിരിച്ചറിവ് മെറ്റാകോഗ്നിഷന്റെ ഉന്നത രൂപമാണ്. അതായത് ‘ I think therefore I am എന്നല്ല, I think of my thoughts therefore I am എന്ന് പറയാൻ നമുക്ക് സാധിക്കണം. 

സ്വയം അവബോധമില്ലാത്ത ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിക്ക് പരിമിതികളുണ്ട്. നമ്മുടെ മനസ്സിനാൽ നയിക്കപ്പെടുന്നതിന് പകരം അതിനെ നിരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നതിലാണ് യഥാർത്ഥ വൈദഗ്ദ്ധ്യം ആരംഭിക്കുന്നത്. മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ പഠനം, അതിജീവനം, സർഗ്ഗാത്മകത, ആത്മനിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്ക് ഇന്ധനം നൽകുന്നു, കാരണം അത് തലച്ചോറിനെ ഒരു feedback system ആക്കി മാറ്റുന്നു. നാം തെറ്റുകൾ വേഗത്തിൽ കണ്ടെത്തുന്നു, സാഹചര്യങ്ങളുമായി വേഗത്തിൽ പൊരുത്തപ്പെടുന്നു, യാദൃശ്ചികമായി മെച്ചപ്പെടുന്നതിന് പകരം മനഃപൂർവ്വം കഴിവുകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നു. മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ ഇമേജിംഗ് പഠനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്, മെറ്റാകോഗ്നിറ്റീവ് നിരീക്ഷണം പ്രീഫ്രോണ്ടൽ കോർട്ടെക്സും ആന്റീരിയർ സിംഗുലേറ്റ് കോർട്ടെക്സും (Anterior Cingulate Cortex) ഉൾപ്പെടുന്ന നെറ്റ്‌വർക്കുകളെ സജീവമാക്കുന്നു എന്നാണ്. ഇത് ചിന്താപരമായ ജോലികൾക്കിടയിൽ തത്സമയം തെറ്റുകൾ കണ്ടെത്താനും തന്ത്രപരമായ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താനും സഹായിക്കുന്നു. ചിന്തയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ പഠിക്കുമ്പോൾ, മറ്റേതൊരു കഴിവും മൂർച്ച കൂട്ടുന്നത് എളുപ്പമാകും.

മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ കേവലം ഒരു അക്കാദമിക് പദമല്ല, മറിച്ച് നമ്മുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളെയും സ്വാധീനിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഒരു പ്രായോഗിക ഉപകരണമാണ്. ഇതിന് പ്രധാനമായും രണ്ട് ഘടകങ്ങളാണുള്ളത്: ഒന്ന്, മെറ്റാകോഗ്നിറ്റീവ് പരിജ്ഞാനം (Meta-cognitive Knowledge), അഥവാ നമ്മുടെ ചിന്താപ്രക്രിയകളെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ അറിവ്. രണ്ട്, മെറ്റാകോഗ്നിറ്റീവ് നിയന്ത്രണം (Meta-cognitive Regulation), അതായത് നമ്മുടെ ചിന്തകളെയും പഠനത്തെയും നാം എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു എന്നത്. ഉദാഹരണത്തിന്,  ഒരു വിദ്യാർത്ഥി പ്ലസ് ടു പരീക്ഷയ്ക്ക് തയ്യാറെടുക്കുകയാണെന്ന് കരുതുക. തനിക്ക് ഫിസിക്സിലെ ചില ആശയങ്ങൾ ഓർമ്മയിൽ നിർത്താൻ പ്രയാസമാണെന്ന് അവൻ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇത് മെറ്റാകോഗ്നിറ്റീവ് പരിജ്ഞാനമാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, പാഠഭാഗങ്ങൾ വെറുതെ വായിക്കുന്നതിന് പകരം, ആശയങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്ന വീഡിയോകൾ കാണാനും, സ്വന്തമായി നോട്ടുകൾ തയ്യാറാക്കാനും, സുഹൃത്തുക്കളുമായി ചർച്ച ചെയ്യാനും അവൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. ഇത് മെറ്റാകോഗ്നിറ്റീവ് നിയന്ത്രണമാണ്. ഇവിടെ, പഠനത്തിലെ തന്റെ പോരായ്മയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുകയും അത് പരിഹരിക്കാൻ തന്ത്രങ്ങൾ മെനയുകയും ചെയ്തതിലൂടെ അവൻ തന്റെ പഠന നിലവാരം സ്വയം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയാണ്.

മെറ്റാകോഗ്നിഷന്റെ പ്രാധാന്യം ബുദ്ധിപരമായ മേഖലകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. നമ്മുടെ വൈകാരികവും സാമൂഹികവുമായ ജീവിതത്തിലും ഇത് വലിയ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരും. ഒരു കുടുംബ സംഭാഷണത്തിനിടയിൽ അഭിപ്രായ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ദേഷ്യത്തോടെ പ്രതികരിക്കുന്നതിന് മുൻപ് ഒരു നിമിഷം നിർത്തി, ‘ഞാൻ എന്തിനാണ് ദേഷ്യപ്പെടുന്നത്? എന്റെ ഈ പ്രതികരണം ഈ സാഹചര്യത്തെ എങ്ങനെ ബാധിക്കും?’ എന്ന് സ്വയം ചോദിക്കാനുള്ള കഴിവ് ബന്ധങ്ങൾ തകരാതെ സൂക്ഷിക്കാൻ സഹായിക്കും. ഇത് വൈകാരിക നിയന്ത്രണത്തിന്റെ (Emotional Regulation) ഒരു രൂപമാണ്. നമ്മുടെ വികാരങ്ങളെ മാറിനിന്ന് നോക്കിക്കാണാനും, അവ നമ്മെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിന് പകരം നാം അവയെ നിയന്ത്രിക്കാനും മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കും. പൊതുവേദികളിലും സൗഹൃദ കൂട്ടായ്മകളിലും മറ്റുള്ളവരുടെ വാക്കുകൾ നമ്മെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്ന് തിരിച്ചറിയാനും, മുൻവിധികളില്ലാതെ കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാനും ഈ കഴിവ് സഹായിക്കും. ഒരു വാദപ്രതിവാദത്തിൽ, ജയിക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രം സംസാരിക്കുന്നതിന് പകരം, സത്യം മനസ്സിലാക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് മാറാൻ സഹായിക്കുന്നതും മെറ്റാകോഗ്നിഷനാണ്. ഇത് നമ്മെ മികച്ച ശ്രോതാക്കളും, കൂടുതൽ സഹാനുഭൂതിയുള്ള വ്യക്തികളുമാക്കി മാറ്റുന്നു.

എന്നിരുന്നാലും മെറ്റാകോഗ്നിഷനാണ് ഏറ്റവും ഉയർന്ന ബുദ്ധി എന്ന വാദത്തോട് എല്ലാവരും യോജിക്കുന്നില്ല. ചിലർ വാദിക്കുന്നത്, ശരീരത്തിന്റെ സ്വയം നിയന്ത്രിത വ്യവസ്ഥകളാണ് (Autonomic Systems) അതിനേക്കാൾ അത്ഭുതകരമായ ബുദ്ധിയുടെ ഉദാഹരണം എന്നാണ്. ഹൃദയമിടിപ്പ്, ശ്വാസോച്ഛ്വാസം, ദഹനം തുടങ്ങിയ കോടിക്കണക്കിന് പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഒരു ചിന്തയുമില്ലാതെ ശരീരം കൃത്യമായി നിർവഹിക്കുന്നു. ഒരു കായികതാരം പരിശീലനത്തിന്റെ പാരമ്യത്തിൽ ചിന്തിക്കാതെ തന്നെ അത്ഭുതകരമായ കൃത്യതയോടെ പ്രതികരിക്കുന്നതും ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള ഒരു കഴിവാണെന്ന് വാദിക്കുന്നവരുണ്ട്. അവരുടെ దృష్టిയിൽ, അതിനുശേഷം അതിനെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നത് രണ്ടാമത്തെ മാത്രം കാര്യമാണ്. മറ്റു ചിലർ, മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ എന്നത് നമ്മുടെ പരിമിതികളെയും അറിവില്ലായ്മയെയും അംഗീകരിക്കാനുള്ള ഒരു മാർഗ്ഗം മാത്രമാണെന്ന് കരുതുന്നു. സോക്രട്ടീസിന്റെ പ്രശസ്തമായ ‘എനിക്കൊന്നുമറിയില്ല എന്ന് എനിക്കറിയാം’ എന്ന വാചകം ഈ ആശയത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. നമ്മുടെ മുൻവിധികളെയും ധാരണകളെയും ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള കഴിവാണ് മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ. ഈ തിരിച്ചറിവ് നമ്മെ കൂടുതൽ വിനയാന്വിതരാക്കുകയും, യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. 

ഈ വിമർശനങ്ങളെല്ലാം പ്രസക്തമാണ്, അവ മെറ്റാകോഗ്നിഷനെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ കൂടുതൽ സമ്പന്നമാക്കുന്നു. മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ ഒരുപക്ഷേ മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികമായ കഴിവുകളുടെ അവസാന വാക്കല്ലായിരിക്കാം, എന്നാൽ അത് തീർച്ചയായും ഒരു നിർണായകമായ ചുവടുവെപ്പാണ്. നമ്മുടെ തലച്ചോറിന്റെ പ്രവർത്തനവും മനസ്സിന്റെ ഉദയവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ ഇത് നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. തലച്ചോറ് ഒരു ഭൗതിക യാഥാർത്ഥ്യമാണ്, സിഗ്നലുകളും രാസപ്രവർത്തനങ്ങളും അവിടെ നടക്കുന്നു. എന്നാൽ മനസ്സ് എന്നത് അവബോധത്തിന്റെയും ചിന്തയുടെയും അനുഭവങ്ങളുടെയും ഒരു ലോകമാണ്. ഈ രണ്ടിനെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പാലമായി മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അത് നമ്മെ നമ്മുടെ മാനസിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അടിമകളാക്കാതെ, അതിന്റെ ഡ്രൈവർ സീറ്റിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.

മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ എന്നത് ഒരു ജന്മസിദ്ധമായ കഴിവ് എന്നതിലുപരി, ആർക്കും പരിശീലിച്ചെടുക്കാവുന്ന ഒരു വൈദഗ്ദ്ധ്യമാണ്. നമ്മുടെ ചിന്തകളെ സ്ഥിരമായി നിരീക്ഷിക്കുക, നാം എങ്ങനെ പഠിക്കുന്നു എന്ന് വിലയിരുത്തുക, നമ്മുടെ തീരുമാനങ്ങളുടെ പിന്നിലെ കാരണങ്ങൾ സ്വയം ചോദിക്കുക, നമ്മുടെ വൈകാരിക പ്രതികരണങ്ങളെ വിശകലനം ചെയ്യുക എന്നിവയിലൂടെ ഈ കഴിവ് മൂർച്ച കൂട്ടാൻ സാധിക്കും. നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ ബോധപൂർവ്വം ഒരു നിരീക്ഷകന്റെ റോൾ ഏറ്റെടുക്കാൻ തയ്യാറായാൽ, നമ്മുടെ കഴിവുകളെ മനഃപൂർവ്വം മെച്ചപ്പെടുത്താനും, കൂടുതൽ അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം നയിക്കാനും സാധിക്കും. ചിന്തയെ ചിന്ത കൊണ്ട് കീഴടക്കുക എന്ന ഈ കലയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ നമ്മെ കൂടുതൽ മികച്ച മനുഷ്യരാക്കി മാറ്റുന്നത്. അത് നമ്മുടെ തലച്ചോറിനെ ഒരു ഫീഡ്ബാക്ക് സംവിധാനമാക്കി മാറ്റി മനഃപൂർവം മെച്ചപ്പെടാൻ സഹായിക്കുന്നു. 

ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് താൻ എങ്ങനെയാണ് ചിന്തിക്കുന്നതെന്നും, എങ്ങനെയാണ് പഠിക്കുന്നതെന്നും വ്യക്തമായ ധാരണയുണ്ടെങ്കിൽ, ആ പഠന പ്രക്രിയയെ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാനും ലക്ഷ്യങ്ങളിലേക്ക് അനായാസം നയിക്കാനും സാധിക്കും. ഇതൊരു ജന്മസിദ്ധമായ കഴിവല്ല, മറിച്ച് ആർക്കും ആർജ്ജിച്ചെടുക്കാവുന്ന ഒരു നൈപുണ്യമാണ്. മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ എന്ന ആശയം നമ്മുടെ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഒരു പുതിയ ദിശാബോധം നൽകാൻ സഹായിക്കും. പഠനഭാരം, പരീക്ഷാപ്പേടി, മത്സരങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സമ്മർദ്ദത്തിൽ ഉഴലുന്ന കുട്ടികൾക്ക്, തങ്ങളുടെ പഠനരീതിയുടെ കടിഞ്ഞാൺ സ്വന്തം കൈകളിലെടുക്കാൻ ഈ ആശയം വഴികാട്ടിയാകും. പ്രധാനമായും മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് ഈ നൈപുണി വികസിപ്പിക്കാൻ സാധിക്കുന്നത്: ആസൂത്രണം, നിരീക്ഷണം, വിലയിരുത്തൽ.

കൃത്യമായ ഒരു പ്ലാൻ ഇല്ലാതെ ഏത് കാര്യത്തിനിറങ്ങിയാലും പരാജയം ഉറപ്പാണ്. ഒരു വീടുപണി തുടങ്ങുന്നതിനുമുൻപ് എത്രയെത്ര ആസൂത്രണങ്ങൾ നടക്കുന്നു! കൃത്യമായ പ്ലാനും എസ്റ്റിമേറ്റും തയ്യാറാക്കാതെ പണി തുടങ്ങിയാൽ പാതിവഴിയിൽ പണം തീർന്ന് നിന്നുപോകും. അതുപോലെയാണ് പഠനവും. എസ്.എസ്.എൽ.സി പരീക്ഷയ്‌ക്കോ, മെഡിക്കൽ-എഞ്ചിനീയറിംഗ് എൻട്രൻസ് പരീക്ഷയ്‌ക്കോ തയ്യാറെടുക്കുന്ന ഒരു കുട്ടി യാതൊരു പ്ലാനുമില്ലാതെ പുസ്തകമെടുത്ത് മുന്നിലിരുന്നാൽ എന്താണ് സംഭവിക്കുക? ഏത് വിഷയം ആദ്യം പഠിക്കണം, ഏതിന് കൂടുതൽ സമയം കൊടുക്കണം, പഠിച്ച കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെ ഓർമ്മയിൽ നിർത്തും എന്നിങ്ങനെയുള്ള സംശയങ്ങൾ അവരെ എളുപ്പത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കുകയും മടുപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.

ഈ അവസ്ഥ ഒഴിവാക്കാൻ ആസൂത്രണം കൂടിയേ തീരൂ. പഠിക്കാൻ പോകുന്ന വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു മുന്നറിവ് നേടുക, ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണയിക്കുക, ഏത് പഠനരീതിയാണ് തനിക്ക് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമെന്ന് കണ്ടെത്തുക, മുൻപ് പഠിച്ച പാഠങ്ങളുമായി പുതിയ അറിവിനെ ബന്ധിപ്പിക്കുക എന്നിവയെല്ലാം ആസൂത്രണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇതിനായി അധ്യാപകർക്കും രക്ഷിതാക്കൾക്കും കുട്ടികളെ സഹായിക്കാൻ പല വഴികളുമുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന്, പുതിയൊരു പാഠം തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ്, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചില ചിത്രങ്ങളോ, വീഡിയോകളോ കാണിച്ച് കുട്ടികളിൽ ഒരു താല്പര്യം ജനിപ്പിക്കാം. ആ വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് അവർക്ക് എന്തറിയാം എന്ന് ചോദിച്ച് ഒരു ചർച്ചയ്ക്ക് തുടക്കമിടാം. ഇങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ, കുട്ടികളുടെ മനസ്സിൽ ആ വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു അടിസ്ഥാന ധാരണ രൂപപ്പെടുകയും, പുതിയ കാര്യങ്ങൾ പഠിക്കാൻ അവരുടെ തലച്ചോർ സജ്ജമാവുകയും ചെയ്യും. ശക്തമായ ഒരു അടിത്തറയുണ്ടെങ്കിൽ ഏത് വലിയ കെട്ടിടവും പടുത്തുയർത്താൻ എളുപ്പമാണ്. അതുപോലെ, ഒരു വിഷയത്തിൽ അടിസ്ഥാന ധാരണയുണ്ടെങ്കിൽ, അതിലെ സങ്കീർണ്ണമായ ആശയങ്ങൾ പോലും വേഗത്തിൽ ഗ്രഹിക്കാൻ സാധിക്കും.

ആസൂത്രണത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന കാര്യമാണ് ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണയിക്കുക എന്നത്. പഠനത്തിൽ സ്വന്തമായി ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണയിക്കുകയും അതിന്റെ പുരോഗതി സ്വയം നിരീക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കുട്ടികൾക്ക് മറ്റുള്ളവരെ അപേക്ഷിച്ച് പഠനനേട്ടം വളരെ കൂടുതലായിരിക്കുമെന്ന് ഗവേഷണങ്ങൾ തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. പഠനലക്ഷ്യങ്ങളെ അവരുടെ ജീവിതത്തിലെ വലിയ സ്വപ്നങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനും സാധിക്കണം. ഒരു ഡോക്ടറാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കുട്ടി, താൻ പഠിക്കുന്ന ഓരോ ബയോളജി പാഠവും തന്റെ സ്വപ്നത്തിലേക്കുള്ള ഒരു ചുവടുവെപ്പാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ പഠനം കൂടുതൽ അർത്ഥപൂർണ്ണമാകും. ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിർണയിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രം കാര്യമായില്ല, അത് പ്രാവർത്തികമാക്കാനുള്ള വഴികളും ചിന്തിക്കണം. അതിനാണ് പ്രക്രിയ ആസൂത്രണം ചെയ്യേണ്ടത്. ദിവസവും എത്ര മണിക്കൂർ പഠിക്കണം, ഏത് സമയമാണ് പഠിക്കാൻ ഏറ്റവും നല്ലത്, പഠനത്തിനിടയിൽ ശ്രദ്ധ മാറ്റുന്ന മൊബൈൽ ഫോൺ പോലുള്ള കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെ ഒഴിവാക്കാം എന്നതിനെക്കുറിച്ചെല്ലാം ഒരു പ്ലാൻ തയ്യാറാക്കണം. ഒരു ചെക്ക്‌ലിസ്റ്റ് ഉണ്ടാക്കി ദിവസവും ഉറങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് അന്നത്തെ പ്ലാൻ എത്രത്തോളം നടപ്പിലാക്കി എന്ന് പരിശോധിക്കുന്നത് വളരെ നല്ല ശീലമാണ്. ഇത് സ്വന്തം പുരോഗതിയെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായ ധാരണ നൽകും.

മെറ്റാകോഗ്നിഷന്റെ രണ്ടാമത്തെ ഘട്ടമാണ് നിരീക്ഷണം. ഒരു വണ്ടി ഓടിക്കുമ്പോൾ ഡ്രൈവർ റോഡിൽ മാത്രമല്ല ശ്രദ്ധിക്കുന്നത്, സ്പീഡോമീറ്റർ, ഫ്യുവൽ ഗേജ്, റിയർ വ്യൂ മിറർ എന്നിങ്ങനെ പല കാര്യങ്ങളും ഒരേസമയം നിരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ട്. വേഗത കൂടുന്നുണ്ടോ, ഇന്ധനം തീരാറായോ, പിന്നിൽ നിന്ന് വാഹനങ്ങൾ വരുന്നുണ്ടോ എന്നെല്ലാം അറിഞ്ഞാണ് അയാൾ സുരക്ഷിതമായി വണ്ടി ഓടിക്കുന്നത്. ഇതുപോലെ, പഠിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ തനിക്ക് ശരിക്കും മനസ്സിലാകുന്നുണ്ടോ, താൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പഠനരീതി ഫലപ്രദമാണോ എന്ന് ഒരു വിദ്യാർത്ഥി സ്വയം നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനെയാണ് ഈ ഘട്ടം കൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. പലപ്പോഴും കുട്ടികൾ എന്തെങ്കിലും സംശയം വന്നാൽ അധ്യാപകരോട് ചോദിക്കാൻ മടിക്കും. അല്ലെങ്കിൽ തനിക്ക് മനസ്സിലായില്ലെന്ന് സമ്മതിക്കാൻ ഒരു കുറച്ചിലായി കരുതും. മറ്റുചിലർ, തങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത് ശരിയാണോ തെറ്റാണോ എന്ന് ഓരോ നിമിഷവും അധ്യാപകൻ പറയണമെന്ന് വാശിപിടിക്കും. ഈ രണ്ട് പ്രശ്നങ്ങൾക്കും കാരണം പഠനത്തിലെ സ്വയം നിരീക്ഷണത്തിന്റെ അഭാവമാണ്. സ്വന്തം കഴിവിൽ വിശ്വാസമില്ലായ്മ, അഥവാ ‘സെൽഫ്-എഫിക്കസി’ കുറയുന്നതും ഇതുകൊണ്ടാണ്.

താൻ ശ്രമിച്ചാൽ തനിക്ക് വിജയിക്കാൻ സാധിക്കുമെന്ന വിശ്വാസമാണത്. ഒരു രീതി പരാജയപ്പെടുമ്പോൾ മറ്റൊരു രീതി പരീക്ഷിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതും ഈ നിരീക്ഷണമാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു കണക്ക് പലതവണ ചെയ്തിട്ടും ഉത്തരം ശരിയാകുന്നില്ലെങ്കിൽ, താൻ ചെയ്ത വഴിയിൽ എവിടെയാണ് പിശക് പറ്റിയതെന്ന് സ്വയം പരിശോധിക്കാനും, ആവശ്യമെങ്കിൽ അധ്യാപകന്റെ സഹായം തേടാനും ഒരു കുട്ടിക്ക് കഴിയണം. അല്ലാതെ, ഒരേ തെറ്റ് ആവർത്തിച്ച് സമയം കളയുന്നതിൽ അർത്ഥമില്ല. ഇതിന് സഹായിക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന മാർഗ്ഗമാണ് ‘മെറ്റാകോഗ്നിറ്റീവ് ടോക്ക്’ അഥവാ ചിന്തകളെ വാക്കുകളാക്കുക എന്നത്. കുട്ടികളെക്കൊണ്ട് അവർ ഒരു പ്രശ്നം പരിഹരിച്ച വഴി വിശദീകരിപ്പിക്കാം. ഒരു കണക്കിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്തിയ കുട്ടി, അത് എങ്ങനെയാണ് ചെയ്തതെന്ന് ഘട്ടം ഘട്ടമായി ക്ലാസിൽ പറയുമ്പോൾ, അത് കേട്ടിരിക്കുന്ന മറ്റുള്ളവർക്കും ആ ചിന്താരീതി പഠിക്കാൻ സാധിക്കും. ഒരു പ്രശ്നത്തിന് പല ഉത്തരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമെന്നും, ഒരു വഴി മാത്രമല്ല ശരിയെന്നും അവർ തിരിച്ചറിയും. നമ്മുടെ ക്ലാസ്സ് മുറികളിൽ പലപ്പോഴും അറിവ് പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള വേദികളാണ് ചർച്ചകൾ. എന്നാൽ അതിനുപകരം, കൂട്ടായി അറിവ് നിർമ്മിക്കാനുള്ള ഒരിടമാക്കി ചർച്ചകളെ മാറ്റണം. കൂട്ടുകാരുമായി ചേർന്ന് പഠിക്കുമ്പോഴും ഈ രീതി വളരെ ഫലപ്രദമാണ്.

‘എനിക്ക് ഈ ഭാഗം മനസ്സിലായില്ല, നിനക്ക് അതെങ്ങനെയാണ് മനസ്സിലായത്?’ എന്ന് ഒരു കുട്ടിക്ക് മറ്റൊരാളോട് ചോദിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സൗഹൃദപരമായ പഠനാന്തരീക്ഷം ഉണ്ടാകണം. പാഠപുസ്തകത്തിലെ വലിയൊരു ഭാഗം വായിച്ചതിന് ശേഷം, അതിലെ പ്രധാന ആശയങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണെന്ന് സ്വന്തം വാക്കുകളിൽ ഒന്ന് ചുരുക്കി എഴുതുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു ‘വൺ-പേജർ’ നോട്ട് തയ്യാറാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് തനിക്ക് എത്രത്തോളം കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കാൻ സാധിച്ചു എന്ന് നിരീക്ഷിക്കാൻ സഹായിക്കും. ഒരു പേജിൽ ചിത്രങ്ങളും, ചിഹ്നങ്ങളും, പ്രധാന വാക്കുകളും ഉപയോഗിച്ച് പാഠത്തിന്റെ രത്നച്ചുരുക്കം തയ്യാറാക്കുന്ന രീതി കുട്ടികൾക്ക് വളരെ ഇഷ്ടപ്പെടാറുണ്ട്. പഠനത്തിൽ വൈവിധ്യം കൊണ്ടുവരുന്നതും നിരീക്ഷണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഒരു കാര്യം പഠിക്കാൻ ഒരു വഴി മാത്രം പോരാ, പല വഴികൾ അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ചിലർക്ക് വായിച്ചാൽ മനസ്സിലാകും, മറ്റുചിലർക്ക് കേട്ടാലേ മനസ്സിലാകൂ, വേറെ ചിലർക്ക് അത് കണ്ടോ, ചെയ്തോ പഠിക്കണം. ദൃശ്യ, ശ്രാവ്യ മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഇടകലർത്തി പഠിപ്പിക്കുന്നത് ഓർമ്മശക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ സഹായിക്കും. ഉദാഹരണത്തിന്, ചരിത്രത്തിലെ ഒരു യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുമ്പോൾ, പുസ്തകത്തിൽ വായിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു ഡോക്യുമെന്ററി കാണുകയോ, ആ സ്ഥലത്തിന്റെ ഭൂപടം പരിശോധിച്ച് യുദ്ധതന്ത്രങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത് പഠനം കൂടുതൽ രസകരവും ഓർമ്മയിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്നതുമാക്കും. തനിക്ക് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ രീതി ഏതാണെന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം ഇത് വിദ്യാർത്ഥിക്ക് നൽകുന്നു.

മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ എന്ന ചാക്രിക പ്രക്രിയയിലെ അവസാനത്തേതും എന്നാൽ അടുത്ത ആസൂത്രണത്തിന് തുടക്കമിടുന്നതുമായ ഘട്ടമാണ് വിലയിരുത്തൽ. പഠിച്ച കാര്യങ്ങൾ എത്രത്തോളം ഫലപ്രദമായി എന്ന് പരിശോധിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്. പരീക്ഷയിൽ മാർക്ക് കുറയുമ്പോൾ ‘എനിക്ക് മാർക്ക് കുറഞ്ഞു’ എന്ന് വിഷമിക്കുന്നതിനപ്പുറം, ‘എന്തുകൊണ്ട് മാർക്ക് കുറഞ്ഞു?’ എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നിടത്താണ് ഒരു വിദ്യാർത്ഥി യഥാർത്ഥത്തിൽ പഠിക്കുന്നത്. താൻ തിരഞ്ഞെടുത്ത പഠനരീതി ശരിയായിരുന്നോ? അടുത്ത തവണ ഇതിലും മികച്ചതാക്കാൻ എന്ത് മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തണം? എന്നിങ്ങനെയുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ സ്വയം ചോദിച്ച് ഉത്തരം കണ്ടെത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ് വിലയിരുത്തൽ. ഒരു തെറ്റ് പറ്റിയാൽ അത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്ന് തിരിച്ചറിയാനും, ഭാവിയിൽ അത് ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാനുള്ള തന്ത്രങ്ങൾ മെനയാനും ഈ ഘട്ടം സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു വിദ്യാർത്ഥി പബ്ലിക് പരീക്ഷ എഴുതിയതിന് ശേഷം വീട്ടിൽ വന്ന് ഉത്തരങ്ങൾ ഒത്തുനോക്കുന്നു. ചില ഉത്തരങ്ങൾ തെറ്റിപ്പോയി എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു. അവിടെ വെറുതെ വിഷമിച്ചിരിക്കാതെ, എന്തുകൊണ്ട് തെറ്റി എന്ന് വിലയിരുത്തണം. ചോദ്യം ശരിക്ക് വായിക്കാത്തതുകൊണ്ടാണോ? സമയം തികയാത്തതുകൊണ്ടാണോ? അതോ ആ ഭാഗം പഠിക്കാത്തതുകൊണ്ടാണോ? കാരണം കണ്ടെത്തിയാൽ, അടുത്ത പരീക്ഷയ്ക്ക് ആ തെറ്റ് ആവർത്തിക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കാം.

ചോദ്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ വായിക്കാനും, സമയം കൃത്യമായി വിഭജിച്ച് എഴുതാനും, പഠിക്കാത്ത ഭാഗങ്ങൾ പ്രത്യേകം നോട്ട് ചെയ്ത് പഠിക്കാനും സാധിക്കും. പഠനം പൂർത്തിയായതിന് ശേഷം മാത്രമല്ല, പഠനത്തിന്റെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും വിലയിരുത്തലുകൾ നടത്തണം. സ്വയം ചെറിയ ടെസ്റ്റുകൾ നടത്തുക, കൂട്ടുകാരുമായി ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ച് ഉത്തരം കണ്ടെത്തുക, അധ്യാപകർ ക്ലാസ്സിൽ നടത്തുന്ന ചെറിയ മൂല്യനിർണ്ണയങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുക എന്നിവയെല്ലാം ഇതിന് സഹായിക്കും. ഒരു പാഠം പഠിപ്പിച്ചു തുടങ്ങുന്നതിന് മുൻപും, പഠിപ്പിച്ചതിന് ശേഷവും അധ്യാപകർക്ക് ചെറിയ ടെസ്റ്റുകൾ നടത്തി കുട്ടികളുടെ പുരോഗതി അളക്കാം. ഇത് കുട്ടികൾക്ക് തങ്ങൾ എവിടെ നിൽക്കുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കാനും, ഏതൊക്കെ ഭാഗത്തിനാണ് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ കൊടുക്കേണ്ടതെന്ന് തിരിച്ചറിയാനും സഹായിക്കും. അഭിപ്രായങ്ങൾ തേടുന്നതും (feedback) വിലയിരുത്തലിന്റെ പ്രധാന ഭാഗമാണ്. ഒരു കോച്ച് കളിക്കാരന് പരിശീലനം നൽകുന്നതുപോലെയാണ് അധ്യാപകർ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് feedback നൽകേണ്ടത്. കുട്ടികളെ കുറ്റപ്പെടുത്താനോ, അവരുടെ വ്യക്തിപരമായ കുറവുകൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാനോ ആകരുത് feedback. മറിച്ച്, ‘എന്താണ് എന്റെ ലക്ഷ്യം?’, ‘ഞാൻ ഇതുവരെ എത്രത്തോളം മുന്നോട്ട് പോയി?’, ‘ഇനി എനിക്ക് എങ്ങോട്ടാണ് പോകേണ്ടത്?’ എന്നീ മൂന്ന് ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരമാണ് നല്ലൊരു feedback. ‘നീ ഒരു മണ്ടനാണ്’ എന്ന് പറയുന്നതിന് പകരം, ‘നീ ചെയ്ത കണക്കിലെ ഈ സ്റ്റെപ്പ് തെറ്റിപ്പോയി, ആ ആശയം ഒന്നുകൂടി നമുക്ക് നോക്കാം’ എന്ന് പറയുന്നത് കുട്ടിയുടെ ആത്മവിശ്വാസം തകർക്കാതെ അവനെ മുന്നോട്ട് നയിക്കും. ലഭിച്ച ഫീഡ്‌ബേക്കുകളുടെയും സ്വയം നടത്തിയ വിലയിരുത്തലുകളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ, താൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പഠനതന്ത്രം ഫലപ്രദമാണോ എന്ന് കുട്ടി ചിന്തിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ എന്ത് മാറ്റമാണ് വരുത്തേണ്ടതെന്ന് തീരുമാനിക്കണം. എവിടെയാണ് തനിക്ക് സഹായം വേണ്ടതെന്നും തിരിച്ചറിയണം. തെറ്റുകൾ തിരുത്തുക എന്നത് ഈ ഘട്ടത്തിലെ നിർണായകമായ കാര്യമാണ്. തന്റെ തെറ്റ് എന്താണെന്ന് വിശദീകരിക്കാനും, അത് തിരുത്താൻ പുതിയൊരു മാർഗ്ഗം കണ്ടെത്താനും വിദ്യാർത്ഥിക്ക് കഴിയണം. ശ്രദ്ധിച്ചാൽ മനസ്സിലാക്കാം, ഈ വിലയിരുത്തലും തിരുത്തലും നമ്മെ വീണ്ടും കൊണ്ടെത്തിക്കുന്നത് ആസൂത്രണം എന്ന ആദ്യ ഘട്ടത്തിലേക്കാണ്. അങ്ങനെ, ആസൂത്രണം-നിരീക്ഷണം-വിലയിരുത്തൽ എന്ന ഈ ചക്രം നിരന്തരം ആവർത്തിക്കുന്നതിലൂടെ ഒരു വിദ്യാർത്ഥി സ്വയം പഠിക്കുന്നവനായി (self-regulated learner) മാറുന്നു.

ഓരോ കുട്ടിയും വ്യത്യസ്തനാണ്, അവരുടെ ചിന്താരീതികളും പഠനവേഗതയും വ്യത്യസ്തമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, എല്ലാവർക്കും ഒരേ രീതിയിലുള്ള പഠനം ഫലപ്രദമാകണമെന്നില്ല. ഓരോ വിദ്യാർത്ഥിക്കും അവരവരുടെ പഠനത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുക്കാൻ ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങളും തന്ത്രങ്ങളും പഠിപ്പിക്കുക എന്നതാണ് പഠനത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രസക്തമാക്കാനുള്ള ഏക മാർഗം. മെറ്റാകോഗ്നിറ്റീവ് കഴിവുകളും സ്വയം നിയന്ത്രിത പഠന തന്ത്രങ്ങളും നമ്മുടെ ക്ലാസ്സ് മുറികളിൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നത് വഴി, വിദ്യാർത്ഥികളെ കൂടുതൽ സ്വതന്ത്രരും, പഠനത്തിൽ കൂടുതൽ താല്പര്യമുള്ളവരും, സ്വന്തം കഴിവുകൾ ഉപയോഗിക്കാൻ പ്രാപ്തിയുള്ളവരുമാക്കി മാറ്റാൻ സാധിക്കും. പഠനം പലപ്പോഴും മാർക്കുകൾക്കും റാങ്കുകൾക്കും വേണ്ടിയുള്ള ഒരു മത്സരമായി മാറുന്നു. മനഃപാഠം പഠിച്ച് പരീക്ഷയ്ക്ക് വരുന്ന രീതിക്ക് പ്രാധാന്യം കൂടുമ്പോൾ, യഥാർത്ഥ ചിന്താശേഷിയും പ്രശ്നപരിഹാര ശേഷിയും കുട്ടികൾക്ക് നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മെറ്റാകോഗ്നിഷൻ എന്ന ആശയം ഒരു പുത്തൻ ഉണർവ് നൽകും. അത് കുട്ടികളെ എങ്ങനെ പഠിക്കണമെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം ചിന്തകളെ മനസ്സിലാക്കി, അതിനെ മെരുക്കിയെടുത്ത് ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് കുതിക്കാൻ അവരെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നു. ഇത് കേവലം പരീക്ഷകളിൽ വിജയിക്കാൻ മാത്രമല്ല, ജീവിതത്തിലെ ഏത് പ്രതിസന്ധികളെയും ധൈര്യത്തോടെ നേരിടാനും, മാറുന്ന ലോകത്തിനനുസരിച്ച് പുതിയ കാര്യങ്ങൾ പഠിച്ച് മുന്നേറാനും അവരെ സഹായിക്കും. അതിനാൽ, നമ്മുടെ അധ്യാപകരും രക്ഷിതാക്കളും ഈ ആശയത്തെക്കുറിച്ച് ബോധവാന്മാരാകുകയും, നമ്മുടെ കുഞ്ഞുങ്ങളെ ചെറുപ്പം മുതലേ ‘ചിന്തകളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ’ പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്.