​അയോധ്യ മുതൽ ഹാരപ്പ വരെ; കെട്ടുകഥകളോട് കലഹിച്ച ഉജ്ജ്വല ജീവിതം; ഷിറീൻ രത്നാഗറിന് വിട

82-ാം വയസ്സിൽ ഷിറീൻ രത്നാഗറിന്റെ വിയോഗം ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും കരുത്തുറ്റ ബൗദ്ധിക പ്രതിഭകളിലൊരാളുടെ വിടവാങ്ങലാണ് അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്. ചരിത്രത്തെ മിത്തുകൾക്കും രാഷ്ട്രീയ നാടകങ്ങൾക്കും സാംസ്കാരിക അഹങ്കാരങ്ങൾക്കും അടിമപ്പെടാൻ അനുവദിക്കാത്ത ഒരു പുരാവസ്തു ഗവേഷകയായിരുന്നു അവർ. അഞ്ച് പതിറ്റാണ്ടിലേറെക്കാലം പുരാവസ്തു ഗവേഷണത്തിന്റെയും ബൗദ്ധിക ജീവിതത്തിന്റെയും സംഗമസ്ഥാനത്ത് അവർ നിലകൊണ്ടു. ഭൗതിക തെളിവുകൾ, സാമ്പത്തിക ഘടനകൾ, സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ പുരാതന ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പുതിയ പാതകൾ തുറന്നിടുമ്പോൾ തന്നെ, തന്റെ ശാസ്ത്രശാഖയെ വളച്ചൊടിക്കലുകളിൽ നിന്ന് അവർ പ്രതിരോധിച്ചു.

പുരാതന ചരിത്രപഠനം കൂടുതൽ കൂടുതലായി പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ തട്ടിയെടുക്കലുകൾക്ക് വിധേയമാകുന്ന ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ, പുരാവസ്തു ഗവേഷണം വികാരങ്ങൾക്കല്ല, തെളിവുകൾക്കാണ് ഉത്തരം നൽകേണ്ടതെന്ന നിലപാടിൽ രത്നാഗർ ഉറച്ചുനിന്നു.

സിന്ധുനദീതട നാഗരികതയെക്കുറിച്ചുള്ള അവരുടെ പഠനങ്ങൾ ഹാരപ്പൻ സമൂഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണകളെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റിമറിച്ചു. നിഗൂഢമായ ആഖ്യാനങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറി, നഗരവൽക്കരണം, വ്യാപാരം, തൊഴിൽ, രാഷ്ട്രീയ സംഘാടനം എന്നിവയുടെ ചരിത്രാധിഷ്ഠിതമായ വ്യാഖ്യാനത്തിലേക്ക് അത് വെളിച്ചം വീശി.

1944-ൽ മുംബൈയിലെ ഒരു പ്രമുഖ പാഴ്സി കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച രത്നാഗർ, സാഹിത്യം, പൊതുജീവിതം, ബൗദ്ധിക അന്വേഷണങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു അന്തരീക്ഷത്തിലാണ് വളർന്നത്. സെന്റ് സേവ്യേഴ്സ് കോളേജിലെ പഠനത്തിന് ശേഷം, ഇന്ത്യയിലെ പ്രമുഖ പുരാവസ്തു-പുരാതന ചരിത്ര ഗവേഷണ കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായ പൂനെയിലെ ഡെക്കാൻ കോളേജ് പോസ്റ്റ് ഗ്രാജ്വേറ്റ് ആൻഡ് റിസർച്ച് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിൽ അവർ ചേർന്നു. പിന്നീട് ലണ്ടൻ യൂണിവേഴ്സിറ്റി കോളേജിൽ (UCL) ഉപരിപഠനം നടത്തിയ അവർ മെസൊപ്പൊട്ടേമിയൻ പുരാവസ്തുഗവേഷണത്തിൽ പ്രാവീണ്യം നേടി. ഇത് പുരാതന നാഗരികതകളെ താരതമ്യം ചെയ്തുകൊണ്ടുള്ള അവരുടെ പഠനസമീപനത്തെ കാര്യമായി സ്വാധീനിച്ചു. ഈ താരതമ്യ വീക്ഷണം അവരുടെ പിൽക്കാല സൃഷ്ടികളിൽ പ്രധാനമായി മാറി.

സിന്ധുനദീതട നാഗരികതയെ ഒറ്റപ്പെട്ട ഒരു സാംസ്കാരിക അസ്തിത്വമായി കാണാതെ, വ്യാപാര പാതകൾ, സമുദ്രവിനിമയം, മെസൊപ്പൊട്ടേമിയയിലേക്കും പേർഷ്യൻ ഗൾഫിലേക്കും വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന സാമ്പത്തിക ശൃംഖലകൾ എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെട്ട പരസ്പരബന്ധിതമായ ഒരു പുരാതന ലോകത്തിന്റെ ഭാഗമായി വ്യവസ്ഥാപിതമായി പഠിച്ച ആദ്യകാല ഇന്ത്യൻ പുരാവസ്തു ഗവേഷകരിൽ ഒരാളായിരുന്നു രത്നാഗർ.

ഹാരപ്പൻ ബാഹ്യവ്യാപാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പഠനങ്ങളിലൊന്നായി അവരുടെ പ്രശസ്തമായ കൃതിയായ ‘എൻകൗണ്ടേഴ്സ്: ദി വെസ്റ്റേർലി ട്രേഡ് ഓഫ് ദി ഹാരപ്പ സിവിലൈസേഷൻ’ ഇന്നും നിലകൊള്ളുന്നു.

മുദ്രകൾ, മൺപാത്രങ്ങൾ, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കൾ, വിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അതിസൂക്ഷ്മമായ വിശകലനങ്ങളിലൂടെ, ഹാരപ്പൻ ജനത അതിർത്തി കടന്നുള്ള സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയകളിൽ ആഴത്തിൽ ഇടപെട്ടിരുന്നുവെന്ന് അവർ തെളിയിച്ചു. പുരാതന ഇന്ത്യൻ നാഗരികത സാംസ്കാരികമായി സ്വയംപര്യാപ്തവും തനിമയുള്ളതുമാണെന്ന് സങ്കൽപ്പിച്ചിരുന്ന പഴയ ദേശീയവാദ ചട്ടക്കൂടുകളെ രത്നാഗറിൻ്റെ കണ്ടെത്തലുകൾ വെല്ലുവിളി ഉയർത്തി. ഉൽപ്പാദനം, വർഗ്ഗം, തൊഴിൽ, ഭരണകൂട രൂപീകരണം തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളെ രത്നാഗറിന്റെ പഠനങ്ങൾ നിരന്തരം ചർച്ച ചെയ്തുകൊണ്ടേയിരുന്നു.

ഹാരപ്പൻമാരെ നിഗൂഢമോ ആത്മീയമായി ഉന്നതമോ ആയ ഒരു നാഗരികതയായി ചുരുക്കിക്കാണുന്ന കാല്പനിക ആഖ്യാനങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളാലും സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യങ്ങളാലും രൂപപ്പെട്ട ഒരു സങ്കീർണ്ണ നാഗരിക സമൂഹമായാണ് അവർ അവരെ സമീപിച്ചത്.

‘അണ്ടർസ്റ്റാൻഡിംഗ് ഹാരപ്പ’, ‘ട്രേഡിംഗ് എൻകൗണ്ടേഴ്സ്’, ‘ഹാരപ്പൻ ആർക്കിയോളജി: ഏർലി സ്റ്റേറ്റ് പെർസ്പെക്റ്റീവ്സ്’ തുടങ്ങിയ അവരുടെ പുസ്തകങ്ങൾ ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദത്തോടും (historical materialism) രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയോടുമുള്ള അവരുടെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിനെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു. പാരിസ്ഥിതിക സാഹചര്യങ്ങൾ, കരകൗശല നിർമ്മാണം, വിഭവ നിയന്ത്രണം, വിനിമയ ശൃംഖലകൾ എന്നിവ ആദ്യകാല നാഗരിക രൂപീകരണങ്ങളുടെ ഉയർച്ചയ്ക്കും തകർച്ചയ്ക്കും എങ്ങനെ കാരണമായി എന്ന് അവർ പരിശോധിച്ചു.

കൊളോണിയൽ വളച്ചൊടിക്കലുകളെയും ദേശീയവാദ ലളിതവൽക്കരണങ്ങളെയും ഒരുപോലെ ചെറുത്തുനിന്നുകൊണ്ട് ഇന്ത്യൻ ചരിത്രരചനയെ മാറ്റിമറിച്ച ഒരു തലമുറയിലെ പണ്ഡിതരുടെ കൂട്ടത്തിലായിരുന്നു പല അർത്ഥത്തിലും രത്നാഗർ. എന്നിരുന്നാലും, പൊതുവിവാദങ്ങളിലേക്ക് കടന്നുചെല്ലാൻ അവർ കാണിച്ച ബൗദ്ധിക ധൈര്യം അവരെ വേറിട്ടുനിർത്തി. അക്കാദമിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങിക്കൂടാൻ അവർ ഒരിക്കലും തയ്യാറായിരുന്നില്ല.

പുരാവസ്തുഗവേഷണത്തെ വർഗീയവൽക്കരിക്കാനോ ഭൂരിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതികൾക്കായി ഉപയോഗിക്കാനോ ഉള്ള ശ്രമങ്ങളെ അവർ പലതവണ വെല്ലുവിളിച്ചു.

അയോധ്യ തർക്കകാലത്താണ് ഇത് ഏറ്റവും വ്യക്തമായത്. രാമജന്മഭൂമി പ്രസ്ഥാനത്തെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ ഉന്നയിക്കപ്പെട്ട പുരാവസ്തുവകുപ്പിന്റെ അവകാശവാദങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്ത ഏറ്റവും പ്രമുഖ പണ്ഡിത ശബ്ദങ്ങളിലൊന്നായി രത്നാഗർ മാറി.

തീവ്രമായ ധ്രുവീകരണമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണത്തിന് സാധുത നൽകാൻ പുരാവസ്തു വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ തന്നെ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ട ഒരു സമയത്ത്, അവർ രീതിശാസ്ത്രപരമായ കൃത്യതയ്ക്കും തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള ജാഗ്രതയ്ക്കും വേണ്ടി വാദിച്ചു. അവരുടെ വിമർശനം വെറുമൊരു സാങ്കേതികതയായിരുന്നില്ല; അത് ചരിത്രാന്വേഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളുടെ പ്രതിരോധം കൂടിയായിരുന്നു.

പ്രത്യയശാസ്ത്രത്താൽ മുൻകൂട്ടി തീരുമാനിക്കപ്പെട്ട നിഗമനങ്ങളിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ പുരാവസ്തു ഗവേഷണത്തിന് അതിന്റെ സമഗ്രത നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന് അവർ ആവർത്തിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.

വിയോജിക്കുന്ന പണ്ഡിതരെ ദേശവിരുദ്ധരായി കാണുന്ന വലതുപക്ഷ സംഘടനകളിൽ നിന്നും മാധ്യമങ്ങളുടെ ചില വിഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നും അവർക്ക് വലിയ ശത്രുത നേരിടേണ്ടി വന്നു. എന്നിട്ടും രത്നാഗർ വഴങ്ങിയില്ല. ഒരു ഒറ്റപ്പെട്ട ചരിത്ര തർക്കത്തേക്കാൾ വലുതാണ് ഇവിടെ അപകടത്തിലായിരിക്കുന്നതെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. തെളിവും വിശ്വാസവും തമ്മിലും, ചരിത്രവും പ്രചാരണവും തമ്മിലും വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ശേഷിയാണ് ഭീഷണി നേരിടുന്നതെന്ന് അവർ വാദിച്ചു.

പുരാവസ്തു ഗവേഷണത്തിലേക്ക് അവർ കൊണ്ടുവന്ന ഫെമിനിസ്റ്റ്, വിമർശനാത്മക കാഴ്ചപ്പാടുകൾക്കും രത്നാഗർ ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. ‘മാതൃദൈവങ്ങൾ’ (Mother Goddesses) എന്ന് സാധാരണയായി മുദ്രകുത്തപ്പെടുന്ന ഹാരപ്പൻ രൂപങ്ങളെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള ദീർഘകാല അനുമാനങ്ങളെ അവർ ചോദ്യം ചെയ്തു. കൃത്യമായ പുരാവസ്തു തെളിവുകളേക്കാൾ, കൊളോണിയൽ കാലഘട്ടത്തിലെ പുരുഷാധിപത്യ മുൻവിധികളിൽ നിന്നാണ് ഇത്തരം പല വ്യാഖ്യാനങ്ങളും ഉയർന്നുവന്നതെന്ന് അവർ വാദിച്ചു. ലിംഗപരമായ മുൻവിധികൾ ചരിത്രപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിശാലമായ ചർച്ചകൾക്ക് അവരുടെ വിമർശനം വഴിയൊരുക്കി.

ജവഹർലാൽ നെഹ്റു സർവകലാശാലയിലെ (ജെഎൻയു) സെന്റർ ഫോർ ഹിസ്റ്റോറിക്കൽ സ്റ്റഡീസിലെ അധ്യാപികയെന്ന നിലയിൽ, ചരിത്രകാരന്മാരുടെയും പുരാവസ്തു ഗവേഷകരുടെയും പര്യവേക്ഷകരുടെയും തലമുറകളെ രത്നാഗർ സ്വാധീനിച്ചു. തെളിവുകളെ കർശനമായി ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുമ്പോഴും പാണ്ഡിത്യത്തിന്റെ ധാർമ്മികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ തലങ്ങളിൽ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധാലുവായിരുന്ന, ബൗദ്ധികമായി കർക്കശക്കാരിയായ എന്നാൽ ഏറെ വിശാലമനസ്കയായ ഒരു അധ്യാപികയായാണ് വിദ്യാർത്ഥികൾ അവരെ ഓർമ്മിക്കുന്നത്.

അക്കാദമികമായ അലങ്കാരങ്ങളേക്കാൾ വിശകലനപരമായ കൃത്യതയും ധാർമ്മിക വ്യക്തതയുമായിരുന്നു അവരുടെ പ്രഭാഷണങ്ങളുടെ മുഖമുദ്ര.

വിരമിച്ചതിനുശേഷവും രത്നാഗർ പൊതുസമൂഹത്തിൽ സജീവമായി ഇടപെട്ടിരുന്നു. പൈതൃകം, ദേശീയത, ചരിത്രപരമായ രീതിശാസ്ത്രം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളിൽ അവർ ലേഖനങ്ങളെഴുതുകയും അഭിമുഖങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്തു. തന്റെ പിൽക്കാല രചനകളിൽ, ഇന്ത്യയിൽ ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തിനുണ്ടായ തകർച്ചയിലും ചരിത്ര പഠനസ്ഥാപനങ്ങളുടെ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന രാഷ്ട്രീയവൽക്കരണത്തിലും അവർ കടുത്ത ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചു.

അറിവിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ പ്രത്യയശാസ്ത്ര അജണ്ടകൾക്ക് കീഴ്പ്പെടുന്ന വിശാലമായ ജനാധിപത്യ പ്രതിസന്ധിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളായാണ് അവർ ഈ സംഭവവികാസങ്ങളെ കണ്ടത്; അല്ലാതെ വെറുമൊരു അക്കാദമിക പ്രശ്നമായല്ല.

രത്നാഗറിനെ അവരുടെ കരിയറിലുടനീളം വേറിട്ടുനിർത്തിയത് അവരുടെ പ്രതിഭ മാത്രമല്ല, ബൗദ്ധിക ജീവിതത്തെ സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്താൻ അവർ തയ്യാറായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്. ഭൂതകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കെട്ടുകഥകളിലൂടെ അധികാരത്തിന് സാധുത നൽകാൻ രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ബാധ്യത ചരിത്രകാരന്മാർക്കും പുരാവസ്തു ഗവേഷകർക്കുമുണ്ടെന്ന് അവർ വിശ്വസിച്ചു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ വിയോഗം ഒരു പ്രഗത്ഭയായ പുരാവസ്തു ഗവേഷകയുടെ നഷ്ടം മാത്രമല്ല പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. പാണ്ഡിത്യത്തെ കേവലമൊരു തൊഴിലധിഷ്ഠിത നേട്ടമായി കാണാതെ അതൊരു ജനാധിപത്യപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമായി കണ്ട ഒരു തലമുറയുടെ വലിയ നേട്ടത്തിൻ്റെ വിടവാങ്ങൽ കൂടിയാണ് ഇത് അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്.

മിത്തിനെ ചരിത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുകയും, സ്വത്വരാഷ്ട്രീയത്തിന് മുന്നിൽ തെളിവുകൾ പലപ്പോഴും വഴിമാറിക്കൊടുക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഇന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ, രത്നാഗറിന്റെ കൃതികൾക്ക് വീണ്ടും പ്രസക്തിയേറുകയാണ്.

അവർ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പഠിച്ച നാഗരികത, അതിവിശാലമായ ഭൂപ്രദേശങ്ങളിലുടനീളമുള്ള സഞ്ചാരം, വിനിമയം, അധ്വാനം, സഹവർത്തിത്വം എന്നിവയുടെ മേൽ പടുത്തുയർത്തപ്പെട്ട ഒന്നായിരുന്നു.

ഭൂതകാലത്തെ സങ്കുചിതമായ സാംസ്കാരിക ഉറപ്പുകളാക്കി മാറ്റി ആയുധമാക്കാനുള്ള സമകാലിക ശ്രമങ്ങൾക്കെതിരെ, ചരിത്രം എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ആഖ്യാനങ്ങൾ അനുവദിക്കുന്നതിനേക്കാൾ സങ്കീർണ്ണവും സമ്മിശ്രവും മാനുഷികവുമാണെന്ന് ഷിറീൻ രത്നാഗർ നമ്മെ നിരന്തരം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.

അവരുടെ പുസ്തകങ്ങളിലും പുരാവസ്തു സംഭാവനകളിലും മാത്രമല്ല, അവർ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ബൗദ്ധിക ധാർമ്മികതയിലും അവരുടെ പൈതൃകം നിലനിൽക്കുന്നു: സന്ദേഹിയായിരിക്കുമ്പോഴും പരിഹാസകയാകാതെ, കർക്കശക്കാരിയായിരിക്കുമ്പോഴും നിർബന്ധബുദ്ധിയില്ലാതെ, നാടകീയതകളില്ലാതെ ധീരത കാണിച്ച വ്യക്തിത്വം. വിയോജിപ്പുള്ള പാണ്ഡിത്യത്തോട് കൂടുതൽ കൂടുതൽ ശത്രുത പുലർത്തുന്ന ഒരു കാലഘട്ടത്തിൽ, ആ പൈതൃകം എന്നത്തേക്കാളും വിലപ്പെട്ടതായി മാറും.