ഫെസിലെ ടാനറി – നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ ദുര്‍ഗന്ധവും അദ്ധ്വാനത്തിന്റെ സുഗന്ധവും (മൊറോക്കൻ യാത്രാകുറിപ്പുകൾ – 5)

ജി.പി. രാമചന്ദ്രന്റെ മൊറോക്കോ യാത്രാക്കുറിപ്പുകള്‍ തുടരുന്നു… (മുൻ ലക്കങ്ങൾ വായിക്കാം ഇവിടെ)

നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിന്നു വരുന്ന ഫെസിലെ തുകൽ സംസ്കരണ കേന്ദ്രങ്ങൾ (ടാനറി) വിനോദസഞ്ചാരികള്‍ക്ക് കേവല കൗതുകം പകരുന്ന വര്‍ണശബളമായ ഒരു പോസ്റ്റ്കാര്‍ഡ് കാഴ്ചയായാണ്, ടൂറിസ്റ്റ് വീഡിയോകള്‍ കാണുന്നവര്‍ സാധാരണമട്ടില്‍ കരുതുക. മനുഷ്യന്റെ കഠിനാധ്വാനത്തിന്റെയും അതിജീവനത്തിന്റെയും നേർസാക്ഷ്യമാണ് വാസ്തവത്തില്‍ ഈ ടാനറികള്‍. ടാനറികള്‍ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് ഫെസിലെ പഴയ മദീനയിലെ നൂറായിരം ഇടുങ്ങിയ വഴികള്‍ക്കുള്ളിലാണ്. പഴയ മദീനയെ പകുത്തുകൊണ്ടൊഴുകുന്ന ചെറിയ നദിയുടെ കരയിലായാണ് ടാനറികള്‍ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഇവിടെ നിന്നുള്ള മലിന ജലം ഈ പുഴയിലേയ്ക്കാണൊഴുക്കുന്നത്. ഖ്വറാവിയന്‍, അന്തലൂഷ്യന്‍ എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് സെറ്റില്‍മെന്റുകളായി ഫെസ് പഴയ മദീനയെ വിഭജിക്കുന്നത് ഈ നദിയാണ്.

ടാനറികളുടെ ഇരുനൂറു മീറ്റര്‍ അടുത്തെത്തുമ്പോഴേക്കു തന്നെ അസഹനീയമായതും അതിരൂക്ഷമായതുമായ ദുര്‍ഗന്ധം നമ്മെ വേട്ടയാടും. ഞങ്ങളുടെ സംഘത്തിലുണ്ടായിരുന്ന രണ്ടു പേര്‍, ഈ നാറ്റം സഹിച്ച് ടാനറി കാണുന്നില്ലെന്ന് തീരുമാനിച്ച്, വഴിയരുകിലുള്ള ഒരു നെയ്ത്ത് കടയില്‍ കാത്തിരിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. എന്നാല്‍ ബാക്കിയുള്ളവര്‍ എന്തു സഹിച്ചും ഇതു കാണണമെന്ന ദൃഢനിശ്ചയക്കാരായിരുന്നു. ദുര്‍ഗന്ധത്തെ അതിജീവിക്കാൻ വിനോദസഞ്ചാരികളുടെ മൂക്കുകളിൽ തിരുകാൻ മിന്റ് ഇലകള്‍ (പുതിനയിലകൾ) ലഭ്യമാണ്‌. ഈ തൊഴില്‍ കേന്ദ്രത്തിന്റെ അസംസ്‌കൃതവും അപരിഷ്‌കൃതവുമായ ദുര്‍ഗന്ധ രൂക്ഷതയെ മറികടക്കാന്‍ ഈ ഇലസുഗന്ധത്തിന് സാധ്യമാകില്ലെന്നത് നാം അവിടെയെത്തിയാലേ തിരിച്ചറിയൂ.

2014ല്‍ ലിവിംഗ് ഓണ്‍ എര്‍ത്ത് നടത്തിയ ഒരു പഠനം പറയുന്നത്, ഫെസിലെ പരമ്പരാഗത ടാനറികളില്‍ തൊഴിലാളികള്‍ക്ക് രണ്ടു മുതല്‍ അഞ്ചു ഡോളര്‍ വരെ (ഇരുനൂറ് മുതല്‍ അഞ്ഞൂറു വരെ ഇന്ത്യന്‍ രൂപ)യാണ് ദിവസക്കൂലിയായി ലഭിക്കുന്നതെന്നാണ്. മൃഗത്തോലിന്റെയും മാംസത്തിന്റെയും മാലിന്യങ്ങളും, സംസ്‌ക്കരിക്കുന്നതിനും നിറങ്ങളില്‍ ചാലിക്കുന്നതിനും ഉപയോഗിക്കുന്ന സാമഗ്രികളും ചേര്‍ന്ന് തൊഴിലാളികളുടെ ശരീരത്തിനും അന്തരീക്ഷത്തിനും സാരമായ ക്ഷതമേല്‍പ്പിക്കുമെന്നതില്‍ തര്‍ക്കമില്ല. പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടു മുതല്‍ക്ക് ഈ ടാനറികള്‍ ഫെസ് മദീനയില്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുന്നുണ്ട്.

ഒരു ഫുട്ബാള്‍ മൈതാനത്തിന്റ അത്രയും വലിപ്പമുള്ള തൊഴിലിടമാണ് ഓരോ ടാനറിയും. മൂന്നോ നാലോ നിലകള്‍ക്കു മുകളില്‍ നിന്നാണ് നാം ഇത് കാണുക. നാറ്റം സഹിക്കവയ്യാതെ ഞാന്‍ ഛര്‍ദ്ദിക്കാന്‍ തുനിഞ്ഞെങ്കിലും എങ്ങനെയൊക്കെയോ അത് അതിജീവിച്ച് വീണ്ടും വിശദമായി ഈ കാഴ്ചകള്‍ കണ്ടു. ഇനിയുമൊരിക്കല്‍ ഇവിടെ വരുക എന്നത് അത്ര എളുപ്പമല്ലല്ലോ. ജീവിതകാലത്തിലൊരിക്കല്‍, ഏതാനും മിനിറ്റുകള്‍ അവിടെ നില്‍ക്കുക എന്നതു പോലും നമുക്ക് ദുസ്സഹമായിരിക്കുമ്പോള്‍, ദിവസവും അതേ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ അവസ്ഥ എന്തായിരിക്കും?

ചൗറ ടാനറിയാണ് ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായത്‌. ഇരുനൂറോളം തൊഴിലാളികള്‍ ഇവിടെ പണിയെടുക്കുന്നുണ്ട്. ഒരിക്കലും അവസാനിക്കാത്ത ജോലി; ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും അസഹ്യമായ ദുര്‍ഗന്ധം; ഉയര്‍ന്ന താപനില; അസുഖകരമായ ശബ്ദകോലാഹലവും- ഇതെല്ലാം ചേര്‍ന്ന് സൃഷ്ടിക്കുന്ന തൊഴിലിടം എന്നത് മനുഷ്യാധ്വാനത്തിന്റെ സാധ്യതകള്‍ ദുരുപയോഗം ചെയ്യുകയല്ലേ എന്നു ചോദിച്ചാല്‍ അല്ലെന്നു പറയാനാവില്ല.

ആയിരത്തെണ്ണൂറുകള്‍ മുതല്‍ക്ക്, തുകല്‍ സംസ്‌ക്കരണത്തിനു വേണ്ടി ക്രോമിയം ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. താരതമ്യേന കുറച്ചു ജലം ഉപയോഗിച്ച് ചൂടു കൂട്ടി, എളുപ്പത്തില്‍ സംസ്‌ക്കരിക്കാന്‍ ക്രോമിയം പ്രയോജനപ്പെടും. അരവരെ ക്രോമിയവും മറ്റും കലര്‍ന്ന വെള്ളത്തിലിറങ്ങി നിന്നാണ് ഫെസ് ടാനറികളിലെ തൊഴിലാളികള്‍ ജോലി ചെയ്യുന്നത്. അത് ആരോഗ്യകരമായ രീതിയാണെന്ന് പറയാനാവില്ല.

ലിവിംഗ് ഓണ്‍ എര്‍ത്തിനോട് സംസാരിച്ച അബ്ദുള്‍ ഖാദര്‍ എന്ന മുപ്പത്തിരണ്ടുകാരന്‍, താനിവിടെ പതിനാറു കൊല്ലമായി ജോലി ചെയ്യുന്നുണ്ടെന്നും ആരോഗ്യപ്രശ്‌നങ്ങളൊന്നുമില്ലെന്നും സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. താന്‍ വിവാഹം കഴിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും കുട്ടികളുണ്ടെന്നും മാത്രമല്ല, പല തൊഴിലാളികളും എണ്‍പതു വയസ്സു വരെയൊക്കെ ഇവിടെ പണിയെടുക്കുന്നുണ്ടെന്നത് തനിക്കറിയാമെന്നും അബ്ദുള്‍ ഖാദര്‍ പറഞ്ഞു.

ഈ തൊഴിലാളികളുടെ മക്കളും ഇതേ തൊഴിലിലേയ്ക്ക് തന്നെ ചെന്നെത്തുന്നു. കുട്ടിക്കാലത്തു തന്നെ അവര്‍ കളിക്കുന്നതും നിത്യ ജീവിതം നിര്‍വഹിക്കുന്നതും ഇവിടെയാണ്. നാറ്റമൊന്നും അവരെ ബാധിക്കുന്നില്ല.

ആധുനിക തുകല്‍ സംസ്‌ക്കരണ ശാലകള്‍ മൊറോക്കോയുടെ മറ്റ് കേന്ദ്രങ്ങളിലുണ്ട്. എന്നാല്‍, ഫെസിലെ ഈ പരമ്പരാഗത കേന്ദ്രങ്ങള്‍ വ്യവസായത്തിന്റെ ലാഭത്തിനു വേണ്ടിയെന്നതിലേറെ, വിനോദ സഞ്ചാരികളെ ആകര്‍ഷിക്കുന്നതിനു വേണ്ടിയും കൂടിയായിരിക്കണം മാറ്റങ്ങളില്ലാതെ നിലനിര്‍ത്തിപ്പോരുന്നത്.

മൃഗത്തിന്റെ തോലിനെ പ്രയോജനപ്രദമായ തുകലാക്കി മാറ്റുന്ന ‘ടാനിങ്’ (Tanning) എന്നത് സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ഉൽപ്പാദന പ്രക്രിയയാണ്. ശുചീകരണവും രോമം നീക്കലും മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന ആ പരമ്പരാഗത രീതികളിൽ ചുണ്ണാമ്പ് ലായനിക്കൊപ്പം പ്രാവിന്റെ കാഷ്ഠവും ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഇന്തോനേഷ്യയിലും മറ്റും ലഭ്യമായ സിവെറ്റ് കോഫി അഥവാ കോപ്പി ലുവാക് എന്ന വില കൂടിയ കോഫി, മരപ്പട്ടികളുടെ കാഷ്ഠത്തില്‍ നിന്നാണ് വേര്‍തിരിച്ചെടുക്കുന്നത് എന്നാലോചിക്കുമ്പോള്‍, ഇതൊന്നും വലിയ പ്രശ്‌നമല്ലെന്നു തോന്നി. പഴുത്ത കാപ്പിപ്പഴങ്ങള്‍ ഈ മരപ്പട്ടികള്‍ക്ക് തിന്നാന്‍ കൊടുത്ത് അവയുടെ ദഹനപ്രക്രിയയിലൂടെ പുറന്തള്ളപ്പെടുന്ന കാഷ്ഠത്തില്‍ നിന്നാണ് കാപ്പിക്കുരുക്കള്‍ വേര്‍തിരിച്ചെടുക്കുന്നത്.

പ്രാവിന്റെ കാഷ്ഠത്തിലെ അമോണിയം സംയുക്തങ്ങൾ തുകൽ മൃദുവാക്കുന്ന പ്രക്രിയയിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. ഒരു പക്ഷിയുടെ വിസർജ്യംപോലും മനുഷ്യന്റെ തൊഴിൽപരിചയത്തിലൂടെ വ്യാവസായിക ഉപയോഗത്തിനുള്ള ഹേതുവായി മാറുന്നു എന്നത് പ്രകൃതിയുമായുള്ള മനുഷ്യന്റെ ദീർഘകാല ബന്ധത്തിന്റെ കൗതുകകരമായ ഉദാഹരണമാണ്. നാം സാധാരണയായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതോ ഉപയോഗശൂന്യമെന്ന് കരുതുന്നതോ ആയ വസ്തുക്കൾക്ക് അധ്വാനത്തിലൂടെയും അറിവിലൂടെയും പുതിയ അർഥവും പ്രയോജനവും കൈവരിക്കാനാവുമെന്ന തിരിച്ചറിവും ഇതിലുണ്ട്.

ഏറ്റവും നിർണായകമായ ടാനിങ് ഘട്ടത്തില്‍, മൃഗങ്ങളുടെ തോലിലുള്ള കൊളാജൻ നാരുകളെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ അവ എളുപ്പത്തിൽ അഴുകിപ്പോകാതെ ഉപയോഗിക്കാവുന്ന തുകലായി മാറുന്നു. സസ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ടാനിനുകൾ ഉപയോഗിച്ചുള്ള സംസ്കരണത്തിന് മൊറോക്കോയിൽ ദീർഘമായ പാരമ്പര്യമുണ്ട്. മരങ്ങളുടെ തൊലി, പഴത്തൊലി, ടാനിൻ സമൃദ്ധമായ മറ്റു സസ്യവസ്തുക്കൾ എന്നിവ ഇതിനായി ഉപയോഗിക്കാം. എന്നാൽ എല്ലാ ടാന്നറികളിലും ഒരേ വസ്തുക്കളോ ഒരേ അനുപാതങ്ങളോ ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. പ്രാദേശികമായ ലഭ്യതയും കൈമാറിവന്ന അറിവും ഈ രീതികളിൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

ടാനിങ് പൂർത്തിയായശേഷമാണ് തുകലിന് നിറം നൽകുന്നത്. നിറം എന്നത് ഇവിടെ കേവലമായ അലങ്കാരമല്ല; അന്തിമ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും വിപണിയിലെ ആവശ്യകതയെയും നിർണയിക്കുന്ന ഘടകവുമാണ്. പരമ്പരാഗതമായി സസ്യങ്ങളിൽനിന്നും മറ്റു പ്രകൃതിദത്ത സ്രോതസ്സുകളിൽനിന്നും ലഭിക്കുന്ന നിറങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. വിവിധ സസ്യസ്രോതസ്സുകൾ ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ, ഓറഞ്ച്, നീല, തവിട്ട് തുടങ്ങിയ നിറങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. കുങ്കുമപ്പൂവ്, മാതളനാരങ്ങയുടെ തൊലി, മൈലാഞ്ചി, ഇൻഡിഗോ തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് ഈ പ്രക്രിയയിൽ ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനമുണ്ട്. ചുവന്ന നിറത്തിനായി ചില സസ്യവർഗങ്ങളിൽനിന്നും നിറങ്ങൾ വേർതിരിച്ചെടുക്കുന്നു. നിറങ്ങളുടെ ഈ വൈവിധ്യം ടാന്നറികളെ ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ തിരിച്ചറിയാവുന്ന ദൃശ്യാനുഭവമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഉയർന്ന കാഴ്ചപ്പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, വിവിധ നിറങ്ങളിലുള്ള തുകലുകൾ നിറച്ച വൃത്താകൃതിയിലുള്ള കൽത്തൊട്ടികൾ ഒരു വലിയ ചിത്രപടംപോലെ തോന്നും. എന്നാൽ ആ വർണവിസ്മയത്തിനു പിന്നിൽ രാസപരവും ജൈവപരവുമായ പ്രക്രിയകളും മനുഷ്യാധ്വാനത്തിന്റെ കഠിനതയുമുണ്ട്.

അവസാനഘട്ടം ഉണക്കലും അന്തിമ രൂപപ്പെടുത്തലുമാണ്. നിറം നൽകിയ തുകൽ ഉണക്കിയശേഷം ആവശ്യമായ മിനുസം, കനം, മൃദുത്വം എന്നിവ കൈവരിക്കുന്നതിനായി വീണ്ടും സംസ്കരിക്കുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് അത് ചെരിപ്പുകൾ, ബാഗുകൾ, ബെൽറ്റുകൾ, പേഴ്സുകൾ തുടങ്ങിയവ നിർമിക്കുന്ന കരകൗശലശാലകളിലേക്ക് എത്തുന്നത്. അസംസ്കൃത തോൽ അന്തിമ ഉൽപ്പന്നമാകാനുള്ള യാത്രയ്ക്ക് ഇരുപത് ദിവസം മുതൽ ഒരു മാസംവരെയോ അതിലധികമോ സമയമെടുക്കാം. ഉപയോഗിക്കുന്ന രീതിയും തോലിന്റെ സ്വഭാവവും അനുസരിച്ച് ഈ കാലയളവിൽ വ്യത്യാസമുണ്ടാകും.ഇവിടെ നിര്‍മ്മിക്കുന്ന തുകലുല്പന്നങ്ങളുടെ ഷോറൂമുകള്‍ക്കുള്ളിലൂടെയാണ് നാം ടാനറി കാണാനും തിരിച്ചിറങ്ങാനുമായി നടക്കുന്നത്. അവിടത്തെ ദുര്‍ഗന്ധവും ഉത്പന്നങ്ങളുടെ പൊള്ളുന്ന വിലയും കാരണം, വലിയ തോതിലുള്ള ഷോപ്പിംഗൊന്നും ഞങ്ങള്‍ക്ക് നടത്താനായില്ലെന്നത്‌ മറ്റൊരു ദു:ഖ സത്യം.

ആടുകൾ, കന്നുകാലികൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ എന്നിവയുടെ തോലുകൾ ഇവിടെ ചെരിപ്പുകളായും, ബാബൂഷ് (Babouche) എന്ന പരമ്പരാഗത സ്ലിപ്പറുകളായും, ബാഗുകളായും, സാഡിലുകളായും, പുസ്തകങ്ങളുടെ പുറംചട്ടകളായും, സംഗീത ഉപകരണങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങളായും രൂപം കൊള്ളുന്നു. ഇരിപ്പിനും അലങ്കാരത്തിനുമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന തുകൽ പൊതിഞ്ഞ പഫുകൾ മറ്റൊരു വിഭാഗമാണ്. വൃത്താകൃതിയിലോ ചതുരാകൃതിയിലോ നിർമിക്കുന്ന ഇത്തരം ഇരിപ്പിടങ്ങൾ മൊറോക്കൻ ഗൃഹാലങ്കാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി ലോകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലേക്കും എത്തിച്ചേരുന്നു. ദൈനംദിന ഉപയോഗത്തിനുള്ള ബെൽറ്റുകൾ, വാലറ്റുകൾ, മറ്റു ചെറു തുകൽവസ്തുക്കൾ എന്നിവയും വിപണിയിൽ പ്രധാന ഉണ്ട്. അതേസമയം, കുതിരസവാരിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സാഡിലുകൾ, കടിഞ്ഞാണുകൾ, കുതിരപ്പട്ടകൾ തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് കൂടുതൽ ശക്തിയും ഈടുമുള്ള തുകൽ ആവശ്യമാണ്.

പുസ്തകങ്ങളുടെ പുറംചട്ട നിർമാണത്തിലും തുകലിന് ചരിത്രപരമായ സ്ഥാനമുണ്ട്. അലങ്കരിച്ച കവറുകൾ, കൈകൊണ്ട് രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത തുകൽപലകകൾ, ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള ബൈൻഡിങ് തുടങ്ങിയവയിൽ തുകലിന്റെ ഉപയോഗം പുസ്തകത്തെ കേവലം വായനയ്ക്കുള്ള വസ്തുവെന്നതിലുപരി ദീർഘകാലം സൂക്ഷിക്കേണ്ട സാംസ്കാരിക സമ്പത്തായും മാറ്റുന്നു. പ്രത്യേകിച്ചും ആട്ടിൻതുകൽ ഉപയോഗിച്ചുള്ള പുസ്തകബൈൻഡിങ്ങിന് ദീർഘമായ ചരിത്രമുണ്ട്.

സംഗീതോപകരണങ്ങളുടെ നിർമാണത്തിലും മൃഗങ്ങളുടെ തോൽ നിർണായകമാണ്. തുകൽപ്പടലങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചുള്ള ഡ്രമ്മുകളും മറ്റു താളവാദ്യങ്ങളും വിവിധ സംഗീതപാരമ്പര്യങ്ങളുടെ അവിഭാജ്യഘടകങ്ങളാണ്. മൊറോക്കോയിലെ പരമ്പരാഗത വാദ്യോപകരണങ്ങളിലും തുകലിന്റെ സാന്നിധ്യം കാണാം. ഇവിടെ തുകൽ ഒരു വ്യാവസായിക അസംസ്കൃത വസ്തു മാത്രമല്ല; ശബ്ദത്തിന്റെയും താളത്തിന്റെയും സാംസ്കാരിക സ്മൃതികളുടെയും ഭാഗമാണ്.

ഈ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ പലതും ടാന്നറികളിൽവെച്ചല്ല നിർമിക്കപ്പെടുന്നത്. ടാന്നറികളിൽനിന്ന് സംസ്കരിച്ച തുകൽ വാങ്ങി സമീപപ്രദേശങ്ങളിലെ പ്രത്യേക വൈദഗ്ധ്യമുള്ള കരകൗശലത്തൊഴിലാളികളാണ് അവയ്ക്ക് അന്തിമരൂപം നൽകുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഫെസിലെ ടാന്നറികളെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് ഒരു തൊഴിൽകേന്ദ്രത്തെ കാണുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു വളർന്നുവന്ന കടകളും കരകൗശലശാലകളും വ്യാപാരികളും വിതരണക്കാരും കയറ്റുമതിക്കാരും ഉൾപ്പെടുന്ന വിശാലമായ സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക ശൃംഖലയെക്കൂടി തിരിച്ചറിയണം.

ഫെസിനു പുറമെ മറാകിഷ്, കസബ്ലാങ്ക, മെക്നസ് തുടങ്ങിയ മൊറോക്കൻ നഗരങ്ങളിലും തുകൽസംസ്കരണത്തിന്റെയും തുകൽ ഉൽപ്പന്നനിർമാണത്തിന്റെയും പാരമ്പര്യങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു. ആഭ്യന്തര വിപണിക്കു പുറമെ വിദേശവിപണികളിലേക്കും മൊറോക്കൻ തുകൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ എത്തുന്നു. ആഗോള വിപണിയിലെ ഉപഭോഗശീലങ്ങളും രൂപകൽപ്പനയിലെ മാറ്റങ്ങളും പരമ്പരാഗത കരകൗശലത്തെ പുതിയ ആവശ്യങ്ങളുമായി നിരന്തരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.

തുകൽ സംസ്കരണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ അധ്വാനം, അവർ നിർമിക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ വിലയിൽ മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. ശരീരത്തിന്റെ സഹനശേഷിയും കൈകളുടെ കൃത്യതയും തലമുറകളിലൂടെ ആർജിച്ച അറിവും അതിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അസംസ്കൃത തോലിനെ ഉപയോഗയോഗ്യമായ വസ്തുവാക്കി മാറ്റുന്ന ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അവരുടെ അനുഭവപരിചയം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഉപഭോക്താവിന്റെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുന്നത് മിക്കവാറും അന്തിമ ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ രൂപവും ബ്രാൻഡും വിലയുമാണ്. അതിന്റെ നിർമാണത്തിനു പിന്നിലുള്ള തൊഴിൽസാഹചര്യങ്ങളും തൊഴിലാളികളുടെ ആരോഗ്യവും സുരക്ഷയും മിക്കപ്പോഴും അദൃശ്യമായി തുടരുന്നു.

ഫെസിലെ ടാന്നറികൾ സന്ദർശിക്കുമ്പോൾ ഈ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടും. മുകളിൽനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ നിറങ്ങളുടെ വിസ്മയകരമായ കാഴ്ച; താഴെ, ദുർഗന്ധവും കഠിനാധ്വാനവും നിറഞ്ഞ തൊഴിൽലോകം. ഒരേ ഇടത്തിന്റെ ഈ രണ്ട് അനുഭവങ്ങളും പരസ്പരം വേർപെടുത്താനാവില്ല. ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ പൈതൃകമായി നാം ആഘോഷിക്കുന്ന കരകൗശലത്തിന് പിന്നിൽ മനുഷ്യരുടെ അധ്വാനവും ശരീരവും സമയവും ചെലവഴിക്കുന്നുണ്ട്. പാരമ്പര്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ആ പാരമ്പര്യം നിലനിർത്തുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതാവസ്ഥകളെയും പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

തുകൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിൽ നിശ്ശബ്ദമായി ഇടംപിടിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, അവയുടെ നിർമാണചരിത്രവും നമ്മുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാതെ പോകുന്നു. ആ അദൃശ്യചരിത്രത്തെ ദൃശ്യമാക്കുന്ന ഇടങ്ങളാണ് ഫെസിലെ ടാന്നറികൾ. തോലിൽ പതിഞ്ഞ കാലത്തിന്റെ കൈയൊപ്പ് വായിക്കുമ്പോൾ, അതിൽ മനുഷ്യന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യയും സൗന്ദര്യബോധവും വിപണിയും സംസ്കാരവും മാത്രമല്ല, അധ്വാനത്തിന്റെ മായാത്ത അടയാളവും നമുക്ക് തിരിച്ചറിയാനാവണം. മനുഷ്യചരിത്രത്തോളം പഴക്കമുള്ള തൊഴിലാളി വർഗ്ഗത്തിന്റെ അധ്വാനത്തിന്റെ കൂടി ഫലമാണ് നമ്മൾ അനുഭവിക്കുന്ന ഭൗതിക സംസ്കാരവും കലയും സംഗീതവുമെല്ലാം.

“അദ്ധ്വാനമെന്നത്, ഒന്നാമതായി, മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും ഒന്നിച്ചു പങ്കുകൊള്ളുന്ന ഒരു പ്രക്രിയയാണ്- മനുഷ്യന്‍, സ്വമേധയാ, താനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള ഭൗതിക ബന്ധങ്ങള്‍ സ്ഥാപിക്കുകയും അവയെ ക്രമീകരിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രക്രിയ. മനുഷ്യന്‍ പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ ഒരു ശക്തിയെന്ന നിലയില്‍ പ്രകൃതിയെ നേരിടുകയും പ്രകൃതിയുടെ ഉത്പന്നങ്ങളെ സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങള്‍ക്കനുരൂപമായ തരത്തില്‍ കൈവശപ്പെടുത്താന്‍ വേണ്ടി തന്റെ ശരീരത്തിന്റെ നൈസര്‍ഗിക ശക്തികളെ – കൈകാലുകളെയും തലയേയും – പ്രവര്‍ത്തിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ബാഹ്യലോകത്തിന്റെ മേല്‍ പ്രവര്‍ത്തിക്കുകയും അതിനെ മാറ്റിമറിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് അവന്‍ തന്റെ സ്വന്തം പ്രകൃതിയെയും അതൊടോപ്പം മാറ്റുന്നു. …. തൊഴിലാളി താന്‍ പണി നടത്തുന്ന സാമഗ്രികളുടെ രൂപം മാറ്റുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്. അയാള്‍ തന്റെ സ്വന്തമായ ഒരു ലക്ഷ്യം നേടുക കൂടി ചെയ്യുന്നു….. അദ്ധ്വാന പ്രക്രിയയില്‍ മനുഷ്യപ്രവര്‍ത്തനം അദ്ധ്വാനത്തിനു വിധേയമാകുന്ന വിഷയവസ്തുക്കളെ, ഉപകരണങ്ങളുടെ സഹായത്തോടു കൂടി നേരത്തെ തന്നെ സങ്കല്പിച്ചു രൂപപ്പെടുത്തിയ വിധം മാറ്റിമറിക്കുന്നു. ഉത്പന്നത്തില്‍ അദ്ധ്വാനപ്രക്രിയയെ കാണാന്‍ കഴിയുന്നില്ല”. (കാള്‍ മാര്‍ക്‌സിന്റെ മൂലധനം ഒന്നാം വാള്യത്തിലെ മൂന്നാം ഭാഗത്തിലെ ഏഴാം അദ്ധ്യായത്തില്‍ നിന്ന് (എസ് പി സി എസ് പ്രസാധനം 1987, ഈ അദ്ധ്യായത്തിന്റെ വിവര്‍ത്തനം- കെ ദാമോദരന്‍)

ഫെസിലെ ഈ ടാനറികൾ ഇന്നും ലോക പ്രശസ്തമായിരിക്കുന്നത്, പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആരംഭിച്ച തുകൽ സംസ്കരണ പ്രക്രിയ കാര്യമായ മാറ്റങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്ന ഇടമെന്ന നിലയിൽ കൂടിയാണ്. ഈ ടാനറികൾക്ക് ചുറ്റും ലതറിന്റെ ബാഗും ചെരിപ്പും കസേരകളും ഉൾപ്പെടെ വിൽക്കുന്ന നൂറുകണക്കിന് കടകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്.

ഓരോ ഷോപ്പിലും, ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ഗുണമേന്മയും, അതിനായി ഉപയോഗിച്ച തോലിന്റെ സവിശേഷതെയും പറഞ്ഞു തരാൻ ആളുകൾ ഉണ്ട്. മെഷിനറി കൂടുതൽ ഉപയോഗിക്കാത്തതിനാൽ, മികച്ച ലതർ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ആണ് മൊറോക്കോയിലേത്. ഫെസിന്റെ ചരിത്ര പാരമ്പര്യത്തെ മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിറുത്തുന്നതിൽ ഈ ടാനറികൾ കൂടി, ഒരു തരത്തിൽ പങ്കുവഹിക്കുന്നു.

(അടുത്ത ലക്കത്തിൽ: ഫെസ് – ദൃശ്യഭംഗികളും കൊളോണിയല്‍ നോട്ടങ്ങളും)

[Reference: Living On Earth]

മൊറോക്കോ യാത്രാക്കുറിപ്പുകൾ: മുൻ ലക്കങ്ങൾ വായിക്കാം ഇവിടെ.